DDA. Jak dorastanie w domu z problemem alkoholowym może wpływać na dorosłość?

Ktoś prosi Cię o przysługę. Odmawiasz, bo naprawdę nie masz czasu, i przez resztę dnia nosisz w sobie poczucie winy. Albo: bliska osoba wraca do domu w gorszym nastroju, a Ty, zanim zdążysz o tym pomyśleć, sprawdzasz jej twarz i ton głosu i zaczynasz się zastanawiać, co zrobić, żeby było lepiej.

Takie reakcje zna wiele osób i mają one różne przyczyny. U części dorosłych, którzy dorastali w domu, w którym alkohol wpływał na życie rodziny, mają jednak wspólne tło. Doświadczenia z takich domów są różne, a ich następstwa w dorosłości też. Ten artykuł wyjaśnia, co kryje się pod skrótem DDA, jak takie doświadczenia mogą być odczuwane dziś i jak zacząć rozmowę z psychologiem, jeśli chcesz się temu przyjrzeć.

Co oznacza DDA?

DDA to skrót od „dorosłe dzieci alkoholików”. Odnosi się do osób dorosłych, które wychowywały się w rodzinie, w której picie jednego lub obojga rodziców wpływało na codzienne życie: na atmosferę w domu, przewidywalność, poczucie bezpieczeństwa i to, ile uwagi zostawało dla dziecka. W dalszej części piszemy raczej o osobach, które dorastały w domu z problemem alkoholowym, bo to opis doświadczenia, a nie etykieta.

Kilka rzeczy warto wiedzieć na początku.

DDA nie jest diagnozą medyczną. Nie ma takiej jednostki w klasyfikacjach ICD-11 ani DSM-5-TR. To określenie opisuje doświadczenie, nie chorobę. Trudności, z którymi zgłaszają się osoby z takich domów, mogą mieć rozpoznawalne nazwy, na przykład zaburzenia lękowe albo depresja, ale samo dorastanie w takim domu nie jest rozpoznaniem.

Nie oznacza też, że każdy wynosi z niego te same trudności ani że każdy potrzebuje terapii. Materiały Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych mówią o tym wprost: nie u każdej osoby z rodziny z problemem alkoholowym rozwija się zespół trudności nazywany syndromem DDA. Znaczenie mają temperament dziecka, jego zdrowie, sposób radzenia sobie i to, czy w otoczeniu był ktoś, kto dawał oparcie: babcia, nauczycielka, rodzina przyjaciela.

Określenie może pomagać nazwać własne doświadczenia i odnaleźć ludzi z podobną historią. Nie opisuje jednak całej osoby. Jesteś kimś więcej niż domem, w którym dorastałaś lub dorastałeś.

Obok DDA pojawia się skrót DDD, „dorosłe dzieci z rodzin dysfunkcyjnych”. Obejmuje osoby, w których domach źródłem chaosu nie był alkohol, tylko na przykład przemoc, choroba psychiczna rodzica, inne uzależnienie albo długotrwałe zaniedbanie. Wiele opisanych niżej doświadczeń dotyczy obu grup.

Jak takie doświadczenia mogą być odczuwane w dorosłym życiu?

Dziecko w domu, w którym nie wiadomo, jaki będzie wieczór, uczy się reagować tak, żeby przetrwać: uważnie obserwować dorosłych, nie zawracać im głowy własnymi potrzebami, brać na siebie to, co zaniedbują. Broszura PARPA ujmuje to jednym zdaniem: to, co w dzieciństwie pomagało dziecku przetrwać, w życiu dorosłym jest nieadekwatne i tworzy trudności. Poniżej cztery obszary, w których takie reakcje dają o sobie znać najczęściej.

Odpowiedzialność za innych

Partner wraca z pracy zmęczony i małomówny. Zanim powie choć słowo, Ty już zastanawiasz się, co się stało i co zrobić, żeby poprawić mu nastrój. Jeśli się nie udaje, pojawia się poczucie, że zawiodłaś albo zawiodłeś. Cudze emocje stają się zadaniem do wykonania, nawet gdy nikt o to nie prosi.

Granice i własne potrzeby

Znajoma prosi o pomoc przy przeprowadzce w jedyny wolny weekend od miesiąca. Odmawiasz i przez kilka dni wracasz do tej rozmowy z poczuciem winy, choć prośba wyraźnie przekraczała Twoje możliwości. Trudno też odpowiedzieć na proste pytanie „a czego Ty byś chciała?”, bo od lat odpowiadasz na potrzeby innych, nie na własne.

Napięcie w relacjach

Ktoś w rozmowie podnosi głos albo tylko zmienia ton. W ciele natychmiast pojawia się napięcie, a w głowie pytanie: co zrobiłam nie tak? Zwykła różnica zdań uruchamia reakcję jak na zagrożenie. Część osób w takich chwilach wycofuje się i milknie, część przeciwnie, atakuje pierwsza, żeby nie dać się zaskoczyć. Jeśli takie napięcie dotyczy przede wszystkim Twojego związku, przeczytaj też artykuł Ciągłe kłótnie w związku. Dlaczego wracacie do tego samego konfliktu?.

Kontrola i odpoczynek

Wolne popołudnie zamiast ulgi przynosi niepokój. Trudno usiąść i nic nie robić, bo pojawia się przekonanie, że trzeba wszystkiego dopilnować, a proszenie o pomoc oznacza utratę kontroli. Odpoczynek wydaje się czymś, na co trzeba najpierw zasłużyć.

To są przykłady, nie lista diagnostyczna. Podobne trudności mogą mieć zupełnie inne przyczyny, a nie każdy, kto dorastał w domu z problemem alkoholowym, odnajdzie w nich siebie. Jeśli jednak któryś opis brzmi znajomo i utrudnia Ci życie, to wystarczający powód, żeby o tym porozmawiać.

„Nie było aż tak źle”. Czy mam powód, żeby szukać pomocy?

Wiele osób odkłada rozmowę z psychologiem, bo w głowie odzywa się jedna z poniższych wątpliwości.

„Inni mieli gorzej.” Być może. Cierpienie nie podlega jednak porównaniom, a Twoje doświadczenie nie musi wygrać w żadnym rankingu, żeby się liczyło. Powodem konsultacji jest to, co dzieje się w Twoim życiu teraz, a nie stopień trudności dzieciństwa oceniany z zewnątrz.

„Przecież mam pracę i normalnie funkcjonuję.” Osoby z takich domów często funkcjonują na zewnątrz bardzo dobrze, właśnie dlatego, że wcześnie nauczyły się ogarniać rzeczywistość. Sprawne funkcjonowanie nie wyklucza przeciążenia, stałego napięcia ani poczucia, że w relacjach powtarza się ten sam scenariusz.

„Rodzic już nie pije, więc temat powinien być zamknięty.” Zmiana w zachowaniu rodzica jest ważna, ale nie cofa tego, czego dziecko nauczyło się przez lata. Nacoa, brytyjska organizacja wspierająca dzieci alkoholików, zaznacza, że te trudności mogą utrzymywać się niezależnie od tego, czy rodzic nadal pije. To samo dotyczy sytuacji, gdy rodzic nie żyje albo nie ma z nim kontaktu.

„Mówienie o rodzinie byłoby nielojalne.” W wielu domach z problemem alkoholowym obowiązywała niepisana zasada: o tym się nie mówi. Rozmowa z psychologiem nie jest wystawianiem rodzicom oceny. Możesz jednocześnie kochać rodzica, mieć dobre wspomnienia i mówić o tym, co bolało. Wsparcie nie wymaga potępienia nikogo ani wyboru między lojalnością a własnym dobrem.

Powodem konsultacji może być obecne cierpienie, przeciążenie, powtarzające się trudności w relacjach albo po prostu chęć zrozumienia, skąd biorą się niektóre Twoje reakcje. Nie musisz porównywać swojej historii z historiami innych osób.

Na czym może polegać wsparcie psychologiczne?

Praca zaczyna się od tego, co jest teraz: co Ci przeszkadza, w jakich sytuacjach się pojawia i co chciałabyś lub chciałbyś zmienić. Cele ustala się wspólnie, nie według gotowego programu. Przykładowe kierunki pracy, które mogą się z tego wyłonić:

• zauważanie własnych potrzeb i uczenie się ich komunikowania,
• przyglądanie się poczuciu odpowiedzialności za nastrój i zachowanie innych,
• rozumienie własnych reakcji podczas konfliktu i napięcia,
• ćwiczenie stawiania granic w konkretnych, powtarzających się sytuacjach.

To możliwe kierunki, nie obietnica rezultatu. Materiały PARPA zaznaczają uczciwie, że śladów doświadczeń z dzieciństwa nie da się całkowicie usunąć; celem pracy jest ich rozpoznanie i osłabienie ich wpływu na obecne życie.

Formy pomocy różnią się między sobą:

• Konsultacja psychologiczna to jedno lub kilka spotkań, które służą rozpoznaniu sytuacji i ustaleniu, czego potrzebujesz. Dla części osób kilka takich rozmów jest wystarczające.
• Psychoterapia indywidualna to regularna, dłuższa praca, na przykład w nurcie poznawczo-behawioralnym: nad przekonaniami o sobie i innych, nad reakcjami w relacjach, nad konkretnymi sytuacjami z minionego tygodnia.
• Grupy samopomocowe i terapeutyczne to spotkania z osobami o podobnej historii. W Polsce działa wspólnota Dorosłych Dzieci Alkoholików, a poradnie leczenia uzależnień prowadzą programy terapeutyczne dla dorosłych dzieci alkoholików; informuje o tym Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. W Oddechu nie prowadzimy grupy DDA, pracujemy indywidualnie.

Żadna z tych form nie jest właściwa dla wszystkich. Wybór zależy od tego, z czym przychodzisz i czego oczekujesz, i można go zmienić po drodze.

Jak można rozpocząć wsparcie w Oddechu?

Z czym można się zgłosić. Nie musisz przychodzić z gotowym wyjaśnieniem ani decydować wcześniej, czy „jesteś DDA”. Wystarczy opisać aktualną trudność: napięcie w relacji, poczucie winy przy odmawianiu, trudność z odpoczynkiem, powtarzający się scenariusz w związkach. Temat domu rodzinnego może pojawić się na pierwszym spotkaniu albo dużo później, w Twoim tempie.

Czego dotyczy pierwsza konsultacja. Pierwsze spotkanie to konsultacja psychologiczna. Trwa 50 minut i kosztuje 200 zł. Opowiadasz o tym, co skłoniło Cię do kontaktu, a psycholog pyta, kiedy trudności się pojawiły, jak wpływają na codzienne życie i czego oczekujesz od wizyty. Nie ma obowiązku opowiadania o wszystkim naraz.

Jak omawiane są możliwości dalszej pomocy. Po rozmowie psycholog mówi, jak rozumie Twoją sytuację, i proponuje dalszy krok: kolejne konsultacje, regularną psychoterapię albo inną formę wsparcia, jeśli byłaby bardziej odpowiednia. Jedna konsultacja nie zawsze wystarcza do pełnego rozpoznania problemu; jeśli potrzebne będą kolejne spotkania, usłyszysz dlaczego. Decyzja o kontynuacji należy do Ciebie.

Kto pracuje z osobami z takimi doświadczeniami. W Oddechu z osobami z doświadczeniami DDA i DDD pracuje Agnieszka Michalak, psycholożka i psychoterapeutka poznawczo-behawioralna w trakcie czteroletniego szkolenia. Przyjmuje osoby dorosłe i młodzież od 12. roku życia. Konsultacje dla osób dorosłych prowadzi również Karolina Zawrotniak, psycholog, seksuolog i psychotraumatolog, która pracuje w nurcie poznawczo-behawioralnym z lękiem, obniżonym nastrojem, niską samooceną, trudnościami w relacjach i doświadczeniami traumatycznymi. Obie przyjmują w gabinecie w Poznaniu i online, po polsku i po angielsku.

Pytania przed pierwszą konsultacją

Czy mogę przyjść, jeśli rodzic nie miał formalnej diagnozy uzależnienia?

Tak. Konsultacja dotyczy Twojego doświadczenia, nie diagnozy rodzica. Wiele osób z takich domów nigdy nie widziało żadnego dokumentu; liczy się to, jak picie wpływało na życie rodziny i na Ciebie.

Czy muszę od razu opowiedzieć szczegółowo o dzieciństwie?

Nie. Zaczynasz od tego, od czego chcesz. Psycholog może zadać pytania o rodzinę, ale tempo i zakres rozmowy o przeszłości ustalacie wspólnie.

Czy mogę skorzystać z pomocy, jeśli nie utożsamiam się z określeniem DDA?

Tak. Skrót nie jest warunkiem wejścia. Jeśli to określenie do Ciebie nie pasuje, nie musisz go używać; rozmawiamy o Twoich trudnościach, nie o etykiecie.

Czy praca nad tymi doświadczeniami wymaga wybaczenia rodzicom albo zerwania kontaktu?

Nie. Ani jedno, ani drugie nie jest celem konsultacji ani warunkiem pracy. Relacje z rodziną to Twoja decyzja. W gabinecie możesz przyjrzeć się temu, czego w tych relacjach potrzebujesz, ale nikt nie narzuci Ci rozstrzygnięcia.

Jeśli chcesz porozmawiać o tym, jak doświadczenia z domu rodzinnego wpływają na Twoje obecne życie, możesz zgłosić się na konsultację psychologiczną w Oddechu. Nie musisz mieć gotowego wyjaśnienia swoich trudności. Możesz zacząć od tego, co skłoniło Cię do szukania wsparcia.

Umów konsultację psychologiczną

Artykuł ma charakter psychoedukacyjny. Nie zastępuje konsultacji psychologicznej ani indywidualnej oceny sytuacji konkretnej osoby.

Źródła

• Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Wpływ doświadczeń z dzieciństwa w rodzinie z problemem alkoholowym na funkcjonowanie osoby w życiu dorosłym. Broszura opracowana na podstawie: Z. Sobolewska-Mellibruda, Psychoterapia Dorosłych Dzieci Alkoholików, IPZ, Warszawa 2011. Narodowy Program Zdrowia 2016–2020.
• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Jak nadmierne picie wpływa na funkcjonowanie rodziny.
• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Jak nadużywanie alkoholu przez rodzica wpływa na dzieci? Broszura, Narodowy Program Zdrowia 2016–2020.
• Nacoa (The National Association for Children of Alcoholics). Help and advice for adults.