Związek z osobą DDA. Co może wracać w relacji i jak o tym rozmawiać?

Jedno z Was dorastało w domu, w którym picie rodzica wpływało na życie całej rodziny. Dziś jesteście razem i czasem widzicie, że tamta historia wchodzi między Was: w kłótni, przy rodzinnych świętach, przy kieliszku wina do kolacji albo wtedy, gdy ktoś się spóźnia i nie odbiera telefonu.

DDA, czyli dorosłe dzieci alkoholików, to nazwa doświadczenia, a nie diagnoza. Nie przesądza o tym, czy Wasz związek się uda. Doświadczenia z dzieciństwa mogą jednak wpływać na to, jak ktoś reaguje na napięcie, bliskość i niepewność. Materiały Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA) zwracają uwagę, że takie reakcje dają o sobie znać zwłaszcza w bliskich relacjach i w sytuacjach stresu. Ten tekst jest dla obu stron: dla osoby, która dorastała w takim domu, i dla jej partnera lub partnerki.

Czym jest DDA i jak takie doświadczenia mogą wpływać na dorosłe życie, opisujemy w artykule DDA. Jak dorastanie w domu z problemem alkoholowym może wpływać na dorosłość?. Tutaj zajmujemy się tym, co dzieje się między dwiema osobami.

Czy związek z osobą DDA musi być trudny?

Nie musi. Harter (2000) w przeglądzie badań nad dorosłymi dziećmi alkoholików opisuje zwiększone ryzyko różnych trudności, także w relacjach rodzinnych. Żadna z nich nie występuje jednak u wszystkich osób z takich domów i żadna nie dotyczy wyłącznie ich. Autorka zwraca też uwagę, że badania słabo potwierdzają istnienie jednego „syndromu DDA” w postaci opisywanej w literaturze klinicznej.

Badania nad związkami dają podobny obraz. W dużym amerykańskim badaniu rodzin i gospodarstw domowych osoby, które dorastały w domu z problemem alkoholowym, rzadziej brały ślub, a ich małżeństwa miały średnio niższą jakość i stabilność (Watt, 2002). W innym badaniu 634 pary obserwowano przez pierwsze cztery lata małżeństwa. Zależność między piciem rodzica a oceną własnego związku pojawiała się tam tylko w niektórych układach: zależała od płci osoby i od tego, który z rodziców pił (Kearns-Bodkin i Leonard, 2008).

Średnie z dużych badań nie mówią nic pewnego o jednej parze. Pokazują raczej, że jeśli rozpoznajecie się w którymś z opisów poniżej, nie jesteście wyjątkiem.

Jak doświadczenia z domu z problemem alkoholowym mogą wracać w związku?

Dziecko w domu, w którym nie wiadomo, jaki będzie wieczór, uczy się sposobów, które pomagają przetrwać. PARPA opisuje, jak te sposoby utrwalają się i uruchamiają w dorosłym życiu, także wtedy, gdy nic złego się nie dzieje. Poniżej kilka sytuacji, w których może to być widać w związku.

Czujność na nastrój partnera

Partnerka wraca z pracy cichsza niż zwykle. Osoba, która dorastała przy pijącym rodzicu, już w drzwiach sprawdza jej twarz i ton głosu, kilka razy pyta „jesteś na mnie zła?” i szuka, co zrobiła nie tak. Dla partnerki to bywa męczące, bo zwykłe zmęczenie po pracy staje się sprawą do wyjaśnienia. Dla osoby z doświadczeniem DDA to odruch z czasów, gdy od nastroju dorosłego zależało, jak minie wieczór.

Obietnice i spóźnienia

Rodzic miał przyjść na przedstawienie w szkole, miał nie pić w święta, miał odebrać z treningu. Materiały PARPA wymieniają niedotrzymywanie obietnic wśród częstych doświadczeń dzieci z takich rodzin. W związku może to wyglądać tak: partner pisze, że będzie o 18, jest 18:40, a telefon milczy. Dla jednej osoby to zwykłe spóźnienie. W drugiej niepokój rośnie szybciej, niż by chciała, a po powrocie partnera wybucha kłótnia, której on nie rozumie.

Konflikt jako zagrożenie

Podniesiony głos, trzaśnięcie drzwiami, a czasem samo „musimy porozmawiać” potrafią wywołać reakcję jak na niebezpieczeństwo. Część osób wtedy ustępuje i przeprasza, zanim zrozumie, o co chodzi. Część odpowiada ostrzej, niż wymaga sytuacja, albo wychodzi z pokoju. Z boku wygląda to na przesadę, choć od środka jest ochroną przed czymś, co kiedyś naprawdę było groźne. Jeśli Wasze kłótnie wracają według tego samego scenariusza, mechanizm opisujemy w artykule Ciągłe kłótnie w związku. Dlaczego wracacie do tego samego konfliktu?.

Bliskość, która budzi niepokój

Część osób z takich domów bardzo chce bliskości i jednocześnie się jej obawia. Gdy relacja się pogłębia, pojawia się napięcie, nieufność albo potrzeba odsunięcia się. PARPA nazywa to lękiem przed bliskością. W popularnych opisach osoba DDA to zwykle kobieta nadmiernie zależna od partnera. W badaniu Watt u mężczyzn z takich domów częściej widać było coś odwrotnego: dystans zamiast nadmiernego zaangażowania (Watt, 2002). Obie reakcje, kurczowe trzymanie się partnera i trzymanie go na dystans, mogą wynikać z tego samego lęku.

Własne potrzeby na końcu listy

Osoba, która od dziecka dbała o nastrój innych, może mieć trudność z odpowiedzią na pytanie „a czego Ty chcesz?”. Zgadza się na plany, na które nie ma ochoty, a po kilku tygodniach pojawia się żal, o którym partner nie miał pojęcia. On słyszy wtedy „nigdy mnie nie pytasz”, choć pytał, tylko za każdym razem słyszał „wszystko mi jedno”.

Kontrola i plan na wszystko

Przewidywalność daje poczucie bezpieczeństwa, więc osoba z doświadczeniem DDA może planować, sprawdzać i pilnować więcej niż partner. Nagła zmiana planów albo wyjazd zorganizowany w ostatniej chwili potrafią budzić niepokój większy, niż wynikałoby z sytuacji. Partner odbiera to jako kontrolę, a dla niej to sposób, żeby nic się nie rozsypało.

To przykłady, nie lista do odhaczania. Podobne reakcje zdarzają się ludziom z bardzo różnych domów, a osoba z doświadczeniem DDA może nie rozpoznać się w żadnym z tych opisów.

Alkohol w Waszym związku dzisiaj

Kieliszek wina do kolacji, piwo na grillu u znajomych, wesele. Dla jednej osoby to zwykłe sytuacje. Dla osoby, która dorastała przy pijącym rodzicu, zapach alkoholu, zmiana głosu po drugim drinku albo śmiech o ton za głośny mogą wywołać napięcie, zanim zdąży o tym pomyśleć.

O alkoholu lepiej rozmawiać wtedy, gdy nikt nie pije, a nie w samochodzie w drodze z imprezy. Pomocne mogą być pytania:

• Co konkretnie jest dla mnie trudne: sam alkohol, ilość czy to, jak ktoś się po nim zachowuje?
• Czego potrzebuję w takiej sytuacji: wcześniejszego wyjścia, umówionego znaku, rozmowy następnego dnia?
• Na co każde z nas jest gotowe się zgodzić, a na co nie?

Takie ustalenia pomagają obu osobom wiedzieć, czego się spodziewać. Nie robią z jednej z nich strażnika, który pilnuje picia drugiej.

Inaczej jest wtedy, gdy picie partnera budzi niepokój samo w sobie: trudno mu przestać, alkohol pojawia się coraz częściej albo po nim dochodzi do awantur. To aktualny problem, który wymaga osobnej pomocy. Z terapii w poradniach leczenia uzależnień mogą korzystać zarówno osoby pijące, jak i ich bliscy (PARPA).

Święta i wizyty u rodziców

Dla wielu osób święta i rodzinne uroczystości kojarzą się ze spokojem. PARPA zwraca uwagę, że dzieci z rodzin z problemem alkoholowym często doświadczały przemocy także w czasie świąt i urodzin. Zaproszenie na Wigilię do rodziców może więc budzić napięcie na długo przed grudniem. Może tak być również wtedy, gdy rodzic dziś już nie pije: Nacoa zaznacza, że trudności wyniesione z takiego domu mogą się utrzymywać niezależnie od tego, czy rodzic nadal pije.

Plan warto ustalić przed wyjazdem, nie dopiero na miejscu:

• jak długo zostajecie i czy nocujecie,
• co robicie, jeśli rodzic zacznie pić albo atmosfera zrobi się nieprzyjemna,
• jaki znak oznacza „potrzebuję wyjść”,
• czy w tym roku w ogóle jedziecie.

Partner nie musi rozumieć każdej reakcji, żeby pomóc. Dużo daje to, że trzyma się ustaleń i nie przekonuje na miejscu, że „to przecież tylko jeden wieczór”.

Co może zrobić partner lub partnerka osoby DDA?

Nie diagnozuj

„Reagujesz tak, bo jesteś DDA” rzucone w środku kłótni zamyka rozmowę. Nawet jeśli jest w tym część prawdy, druga osoba słyszy, że jej emocje się nie liczą, bo wiadomo, skąd się biorą. O przeszłości rozmawiajcie wtedy, gdy oboje jesteście spokojni, i słowami osoby, której ta historia dotyczy.

Pytaj, zamiast zgadywać

„Co się w Tobie dzieje, kiedy podnoszę głos?” daje więcej niż „przestań przesadzać”. Odpowiedź może zaskoczyć. Czasem nie chodzi o samą głośność, tylko o to, że w domu rodzinnym partnera podniesiony głos zapowiadał awanturę.

Przewidywalność w małych sprawach

Napisz, że się spóźnisz. Jeśli przerywacie rozmowę, powiedz, kiedy do niej wrócicie. Dla osoby, która dorastała wśród niedotrzymanych obietnic, takie drobiazgi znaczą więcej, niż wynikałoby z ich wagi.

Nie bierz na siebie roli terapeuty

Możesz wspierać, ale nie przepracujesz za partnera jego dzieciństwa. Jeśli widzisz, że cały związek kręci się wokół unikania jego napięcia, a Twoje potrzeby znikają z pola widzenia, zadbaj też o siebie. Możesz o tym porozmawiać z partnerem albo umówić konsultację dla siebie.

Co może zrobić osoba, która dorastała w domu z problemem alkoholowym?

Nazwij swoją reakcję

„Kiedy trzaskasz drzwiami, czuję się jak w domu, kiedy tata wracał po alkoholu. Wiem, że Ty nie jesteś nim. Potrzebuję wtedy chwili przerwy, zanim będziemy rozmawiać dalej”. Takie zdanie nie obarcza partnera odpowiedzialnością za przeszłość i nie udaje, że reakcji nie było.

Oddziel „wtedy” od „teraz”

Pomocne bywa pytanie: czy to, co czuję, pasuje do tego, co dzieje się teraz, czy raczej do tego, co działo się kiedyś? Spóźnienie partnera może być po prostu spóźnieniem. W podejściu poznawczo-behawioralnym pracujemy właśnie z takimi automatycznymi interpretacjami: uczymy się je zauważać i sprawdzać, zanim zdecydują o reakcji (Epstein i Zheng, 2017).

Mów o potrzebach, zanim zamienią się w żal

Jeśli „wszystko mi jedno” to Twoja najczęstsza odpowiedź, zacznij od małych rzeczy: którą restaurację wolisz, czy masz dziś siłę na gości. Partner nie odgadnie potrzeb, których nie słyszy.

Kiedy warto poszukać pomocy?

Konsultację warto rozważyć, gdy:

• te same sytuacje wracają mimo prób rozmowy,
• jedno z Was stale uważa na słowa, żeby nie wywołać reakcji drugiej osoby,
• kłótnie o przeszłość, rodziców albo alkohol powtarzają się co kilka tygodni,
• bliskość zaczęła budzić więcej napięcia niż ulgi,
• stoicie przed decyzją, której nie umiecie podjąć razem, na przykład o kontaktach z rodziną.

Konsultacja dla pary

Jeśli trudność dotyczy tego, co dzieje się między Wami, zacznijcie od terapii par. Pierwsze spotkanie jest konsultacją i trwa 60 minut. Każde z Was opowiada, jak widzi sytuację, a na koniec ustalacie, nad czym chcecie pracować. Nie szukamy winnego i nie traktujemy przeszłości jednej osoby jako wyjaśnienia wszystkiego, co dzieje się w związku. Przebieg takiej wizyty opisujemy w artykule Jak wygląda terapia par? Pierwsza wizyta u psychologa krok po kroku.

Na spotkania dla par możecie umówić się z Karoliną Zawrotniak, autorką tego artykułu. Karolina pracuje z parami w nurcie poznawczo-behawioralnym, w gabinecie w Poznaniu i online, po polsku i po angielsku.

Konsultacja indywidualna

Jeśli to Ty dorastałaś lub dorastałeś w domu z problemem alkoholowym i chcesz najpierw przyjrzeć się własnym reakcjom, możesz zacząć od konsultacji psychologicznej dla siebie. W Oddechu z osobami z doświadczeniami DDA i DDD (dorosłe dzieci z rodzin dysfunkcyjnych) pracuje Agnieszka Michalak, psycholożka i psychoterapeutka poznawczo-behawioralna w trakcie szkolenia. Spotkanie trwa 50 minut i odbywa się w gabinecie w Poznaniu albo online. Nie musisz przychodzić z gotową historią ani rozstrzygać, czy określenie DDA do Ciebie pasuje.

Na konsultację dla siebie może też przyjść partner lub partnerka osoby z doświadczeniem DDA, jeśli chce porozmawiać o tym, co przeżywa w tym związku.

Jeśli jedno z Was zacznie regularną psychoterapię indywidualną, spotkania pary zwykle bezpieczniej jest prowadzić u innej osoby. Komuś, kto pracował indywidualnie z jedną stroną, trudno zachować równy dystans wobec obojga.

Kiedy terapia par nie jest pierwszym krokiem

W dwóch sytuacjach nie zaczynamy od terapii par.

Pierwsza to aktywne uzależnienie jednej z osób. Ustalamy wtedy indywidualnie, co ma pierwszeństwo: czasem jest nim leczenie uzależnienia, a czasem potrzebny jest specjalista pracujący z parami właśnie w tym obszarze.

Druga to przemoc w związku: fizyczna, psychiczna, seksualna lub ekonomiczna. Wspólna sesja może wtedy zwiększyć ryzyko dla osoby doznającej przemocy, bo to, co powie w gabinecie, ma konsekwencje po powrocie do domu. Zaczynamy wtedy od wsparcia indywidualnego lub interwencji kryzysowej.

Jeśli potrzebujesz pomocy teraz:

• 112: numer alarmowy, gdy sytuacja jest niebezpieczna.
• 800 120 002: Ogólnopolskie Pogotowie dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia”. Całodobowo, połączenie bezpłatne.
• 800 70 2222: Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym. Całodobowo, połączenie bezpłatne.

Najczęstsze pytania o związek z osobą DDA

Skąd mam wiedzieć, czy mój partner jest DDA?

Nie musisz tego ustalać. DDA nie jest diagnozą, a o swojej historii najlepiej opowie osoba, której ona dotyczy, jeśli zechce. Od etykiety ważniejsze jest to, co konkretnie dzieje się między Wami.

Czy osoba DDA musi przejść terapię, zanim zbuduje związek?

Nie. Nikt nie musi być „przepracowany”, żeby być w związku. Terapia indywidualna może pomóc lepiej zrozumieć własne reakcje, ale nie jest warunkiem bliskiej relacji.

Czy osoby z domów z problemem alkoholowym częściej wiążą się z osobami, które piją?

W dużym szwedzkim badaniu opartym na krajowych rejestrach, między innymi medycznych i sądowych, osoby, których rodzic miał odnotowane zaburzenie związane z używaniem alkoholu, częściej niż pozostałe brały ślub z osobą z takim samym rozpoznaniem (Salvatore i in., 2019). W całej badanej grupie takie rozpoznanie odnotowano u około 2–3% współmałżonków, więc chodzi o zależność statystyczną, a nie regułę. Jeśli picie partnera budzi Twój niepokój, potraktuj go poważnie i porozmawiaj o nim z psychologiem albo w poradni leczenia uzależnień.

Co, jeśli partner nie chce rozmawiać o swoim dzieciństwie?

Nie musi. Możecie rozmawiać o tym, co dzieje się teraz: o konkretnej kłótni, o świętach, o alkoholu na imprezie. Na spotkaniach dla par nikt nie wymaga opowiadania o przeszłości, zanim ktoś będzie na to gotowy.

Czy terapia par ma sens, jeśli trudność wydaje się dotyczyć przeszłości jednej osoby?

Tak. Historia należy do jednej osoby, ale reakcje, które z niej wynikają, dzieją się między Wami. Na spotkaniach pracujemy na konkretnych sytuacjach z Waszego tygodnia i na tym, jak każde z Was je rozumie.

Artykuł ma charakter psychoedukacyjny. Nie zastępuje konsultacji psychologicznej ani indywidualnej oceny sytuacji konkretnej pary.

Źródła

• Epstein, N. B., & Zheng, L. (2017). Cognitive-behavioral couple therapy. Current Opinion in Psychology, 13, 142–147. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.09.004
• Harter, S. L. (2000). Psychosocial adjustment of adult children of alcoholics: A review of the recent empirical literature. Clinical Psychology Review, 20(3), 311–337. https://doi.org/10.1016/S0272-7358(98)00084-1
• Kearns-Bodkin, J. N., & Leonard, K. E. (2008). Relationship functioning among adult children of alcoholics. Journal of Studies on Alcohol and Drugs, 69(6), 941–950. https://doi.org/10.15288/jsad.2008.69.941
• Nacoa (The National Association for Children of Alcoholics). Help and advice for adults.
• Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Wpływ doświadczeń z dzieciństwa w rodzinie z problemem alkoholowym na funkcjonowanie osoby w życiu dorosłym. Broszura opracowana na podstawie: Z. Sobolewska-Mellibruda, Psychoterapia Dorosłych Dzieci Alkoholików, IPZ, Warszawa 2011. Narodowy Program Zdrowia 2016–2020.
• Salvatore, J. E., Larsson Lönn, S., Long, E. C., Sundquist, J., Kendler, K. S., Sundquist, K., & Edwards, A. C. (2019). Parental alcohol use disorder and offspring marital outcomes. Addiction, 114(1), 81–91. https://doi.org/10.1111/add.14405
• Watt, T. T. (2002). Marital and cohabiting relationships of adult children of alcoholics: Evidence from the National Survey of Families and Households. Journal of Family Issues, 23(2), 246–265. https://doi.org/10.1177/0192513X02023002004